Orð af orði
Þáttur um íslensku og önnur mál þar sem fjallað er um tungumálaheild, orðsifjar og málfræði. Umsjón hafa Anna Sigríður Þráinsdóttir og Guðrún Línberg Guðjónsdóttir. Í hverjum þætti er rætt við gesti og svarað spurningum hlustenda.
Episodes
Ristabrauð úr ristavél
Orðið ristabrauð finnst ekki í orðabókum og í rituðu máli er mun algengara að talað sé um ristað brauð. Það þarf þó ekki að þýða að ristabrauð sé ekki til. Mörg orð eru til þótt þau finnist ekki í orðabókum. Það sama á við um ristavél, sem þykir ófínna en samheitið brauðrist. Ristavél er ekki í Íslenskri orðabók og í Íslenskri nútímamálsorðabók er það skýrt með orðinu brauðrist og sagt vera barna
Upphaf útvarps
Það var stórhuga og bjartsýn þjóð sem byggði landið þegar Ríkisútvarpið var stofnað 1930; og tungan var sameiningartákn. Guðrún og Anna gramsa í kistu Ríkisútvarpsins, rifja upp Daglegt mál í umsjón Eiríks Hreins Finnbogasonar og blaða í Útvarpstíðindum.
Um sólmyrkva og fleiri 19. aldar nýyrði
„Jeg kalla það ekki formyrkvan, því það er ljótt orð,“ sagði Jónas Hallgrímsson um það þegar tungl myrkvar sólu og gaf því heitið sólmyrkvi.
Þegar Jónas þýddi bók um stjörnufræði úr dönsku bjó hann til fjölmörg íslensk orð yfir hugtök í stjörnufræði, eðlsifræði og stærðfræði. Mörg þeirra eru enn notuð sem íðorð og sum urðu hluti af daglegum orðaforða og lifa enn góðu lífi tæpum 200 árum síðar.
Margvíslegar merkingar orðsins mót
Sumarið er tími hvers kyns móta. Haldin eru íþróttamót, skátamót, héraðsmót og þannig mætti lengi teljs.
Orðið mót getur verið af ýmsum orðflokkum og haft mismunandi merkingarlegt hlutverk innan hvers þeirra. Það kemur á óvart að orð sem lætur svona lítið yfir sér skuli vera svona fjölhæft.
Tíska
Tíska er hverfult fyrirbæri, hún kemur og fer og breytist minnst ársfjórðungslega, jafnvel oftar. Það mætti auðveldlega halda því fram að tíska sé tiltölulega nýlegt fyrirbæri á Íslandi, hafi jafnvel ekki komið til sögunnar fyrr en kannski um miðja 20. öld. En svo einfalt er það víst ekki.
Í þessum þætti verður spáð í tískuna – orðið, það er að segja – aldur þess og merkingu, hlutverk, samheiti o
Harðfiskur og skreið
Skreið til Nígeríu – þetta er vafalaust ein þekktasta blaðafyrirsögn allra tíma. Nú orðið eru sjaldan fluttar fréttir af skreiðarútflutningi og ætla má að orðaforðinn sem tilheyrir skreiðarverkun sé ekki lengur á allra vörum.
Í þættinum er kannaður merkingarmunurinn á orðunum skreið og harðfiskur og spáð í hvort skreið sé aðeins þurrkuð á trönum eða hvort það megi líka kalla þau mannvirki hjalla
Nýyrðasmíði
Nýyrðasmíði hefur verið stunduð á Íslandi að því er virðist frá landnámi til að koma merkingu nýrra hugtaka til skila frekar en að fá lánuð orð úr öðrum málum. Nýyrðastefna hefur öldum saman verið eins konar tíska, og alls ekki verið haldið fram af yfirvöldum gegn vilja almennings. Fjallað er um íslenska nýyrðastefnu og Málstofu-erindi Jóhannesar Gísla Jónssonar prófessors í íslenskri málfræði er
Íslensk málstefna
Málstefna getur átt við um tvennt: líklega tengja flestir orðið málstefna við útgefna framkvæmdaáætlun en í víðari merkingu er átt við flókið samspil viðhorfa, málnotkunar og ákvarðana um málið. Erindi Guðrúnar Kvaran um málstefnu, í Málstofunni, er rifjað upp.
Daglegt mál 24 – Nýyrðið bifreið
Arnór Sigurjónsson ritstjóri sá um Daglegt mál í Ríkisútvarpinu árið 1957. Í tveimur þáttanna talaði hann um nýyrðið bifreið, sem hann var ekki mjög hrifinn af. Bifreið og önnur heiti á þessum þarfasta þjóni nútímans var einnig tekið fyrir í Orði af orði árið 2017. Hér eru þessum gömlu þáttum gerð nokkur skil.
Daglegt mál 23 Baldur Jónsson og Lög unga fólksins
Í bréfi til stjórnanda Daglegs máls árið 1968 veltir bréfritari fyrir sér orðunum táningur og Karnabær. Hann hefur líka talsverðar áhyggjur af málfari unga fólksins eins og það birtist í þættinum Lögum unga fólksins. Baldur Jónsson hafði umsjón með Daglegu máli og útskýrði þar orðið táningur og segir í örstuttu máli frá Karnabæ en deilir ekki áhyggjum af málfari unglinganna.
Í Orði af orði er ka
Orðbragð að nýyrðum
Nýyrði eru skoðuð frá ýmsum hliðum og rifjað er upp hvað var sagt um þau í skemmtiþættinum Orðbragði í sjónvarpinu árið 2013. Og það er ekki hægt að tala um nýyrði án þess að minnast á síma og Jónas Hallgrímsson.
Daglegt mál 22 – Fólk á ólíkum öldrum með góðar samviskur
Árni Böðvarsson og Eiríkur Rögnvaldsson gera tölu orða að umtalsefni í útvarpinu og víðar á áttunda og níunda áratugnum. Hlustandi Ríkisútvarpsins spyr um fleirtölu orðsins lýður; og annar spyr um fleirtölu orðsins sprund.
Daglegt mál 21 – Þegar verð, flug, fíkn og önnur eintöluorð fá fleirtölu
Eiríkur Rögnvaldsson boðaði minni einstrengingshátt og umvandanir þegar hann tók við umsjón með þættinum Daglegu máli árið 1984. Hann sagðist ekki andvígur því að fólk vandaði mál sitt heldur taldi hann að aukin fræðsla og þekking væri vænlegri leið en boð og bönn til að fá fólk til að vanda mál sitt.
Síðar sama sumar ræddi Eiríkur í Daglegu máli um orð sem venja er að séu höfð í eintölu fá fleir
Daglegt mál 20 – Þegar Guðni sagði „læks“
Guðni Kolbeinsson sagði „læks“ í stað hins hefðbundna „lækjar“ í eignarfalli orðsins lækur, í útvarpsþættinum Daglegu máli árið 1980. Sá þáttur hefur ekki varðveist en við heyrum annan þátt í umsjón Guðna þar sem lækur kemur óbeint við sögu; og rifjum upp hvað var skrifað um Guðna-málið svokallaða á síðum blaðanna.
Úti um hvippinn og hvappinn
Hvar ertu ef þú ert úti um hvippinn og hvappinn? Hvar er buskinn sem vill vera áfangastaður þess sem fýkur? Orð af orði er úti um dittinn og dattinn, á tvist og bast og út um Brand og Runólf; og rifjaðar eru upp sögur á bak við orðatiltækin „nóg til á Byggðarenda„ og „hver veit nema Eyjólfur hressist“.
Stiklað orð af orði: baldakin, veifiskati, prímsigna o.fl.
Hvað er baldakin? Og hvað er veifiskati? Hvað er að vera aftarlega á merinni? Hvernig reipi er haldreipi? Ef eitthvað ber á góma, hvort eru það þá fingurgómar eða tanngómar? Hvað er eiginlega að snurfusa?
Guðrún Kvaran um orðaforðann í verkum Laxness
Í greininni Úr fórum Halldórs Laxness fjallar Guðrún Kvaran málfræðingur um orðaforðann í verkum Halldórs Laxness, annars vegar dönsk tökuorð og hins vegar íslenskt alþýðumál.
Daglegt mál 19 – Ill danska og stefnutilvísanir
Halldór Laxness skrifaði Ríkisútvarpinu bréf árið 1974, annars annars vegar um þrjá danska hortitti og hins vegar um stefnutilvísanir; og Helgi J. Halldórsson las þau upp í þættinum Daglegu máli.
Alíslensk orð um máls- og vogareindir
Greinin „Stikukerfið: tugamál og tugavog“ birtist í Skírni 1908. Jón Jónsson prófastur á Stafafelli í Lóni skrifaði um lög um metramæli og vog sem samþykkt voru á Alþingi árið áður. Jón var ósáttur við að með metrakerfinu var löghelgaður urmullinn allur af útlendum orðum og lagði til í staðinn alíslenskt orð, eins og „stika“ um metra; „mælir“ um lítra; og „met“ í stað hins útlenda gramms.
Daglegt mál 18 – Upplifa skemmtilegheit
Það er furðudönskuskotið, óþarft og rangt að segja „burtséð frá“ og líka orðin „skemmtilegheit“ og „harðheit“, segir Eiríkur Hreinn Finnbogason, umsjónarmaður Daglegs máls í útvarpinu árið 1956. Hann er líka þreyttur á því að fólk segðist „upplifa“ allt mögulegt og ómögulegt.
Daglegt mál 16 – um ske
Þótt orðið ske sé lítil þúfa hefur hún oft velt þungu hlassi og í áratugi hefur verið tekist á um ágæti hennar.
Árni Böðvarsson talaði um orðin ske og heldur í þættinum Daglegu málið árið 1955 og í öðrum þætti gerði hann íslenskun erlendra örnefna og staðaheita að umtalsefni.
Daglegt mál 16 – kommur, strik og skammstafanir
Komma, strik og skammstafanir voru umræðuefni Marðar Árnasonar í Daglegu máli árið 1984. Þráðurinn er nú tekinn upp að nýju enda hefur reglum um geinarmerki síðan verið breytt. Þó hafa ekki orðið á þeim gagngerar breytingar og Daglegt mál frá 1984 á enn jafn mikið erindi við hlustendur.
Það liggur í augum úti – um orðatiltæki og samslátt þeirra
Um það er engum blöðum að fletta að orðatiltækjum er oft slegið saman. Útkoman getur orðið skondin eins og þegar orðatiltækjunum koma eins og þjófur að nóttu og koma eins og þruma úr heiðskíru lofti er slegið saman svo til verður orðatiltækið að koma eins og þjófur úr heiðskíru lofti.
Í þættinum er útskýrt hvað orðatiltæki eru, þau rædd og ruglað saman í þættinum.
Daglegt mál 15 – Ísinn er kominn á Tjörninni
Eiríkur Hreinn Finnbogason tekur til umfjöllunar bréf frá hlustendum og málfar í blöðum. Í tveimur þáttum af Daglegu máli frá 1956 fjallar hann um orðin kóteletta, þinglesing og augabrún; sagnasambandið kveikja upp; hvor sinn og sinn hvor; sjálfs sín eða síns; og fyrirsögnina Ísinn er kominn á Tjörninni.
Daglegt mál 14 – „ef ég sé með hattinn“
Það kennir ýmissa grasa hjá Eiríki Hreini Finnbogasyni í Daglegu máli í febrúar 1956. Í tveimur þáttum tekur hann fyrir bréf frá áhugamönnum um íslenskt mál um til dæmis viðtengingarhátt í ef-setningum; orðin eldhúsbekkur og ginnkeyptur; notkunarsvið sagnarinnar byggja; og verkaskiptingu orðanna eitthvað og eitthvert.
Hellt upp á kaffi
Sagt er að Árni Magnússon handritasafnari hafi verið fyrsti Íslendingurinn sem ánetjaðist kaffi. Þessi lúxusdrykkur betri borgara varð fyrr en varði í hvers manns bolla og vel má halda því fram að kaffi sé þjóðardrykkur hér á landi, könnun sem gerð var virðist staðfesta að meira sé drukkið af kaffi í bókum Guðrúnar frá Lundi en í öðrum íslenskum skáldsögum. Hvorki virðast þó vera til orðatiltæki n
Má ég lána Grána þinn?
Má ég lána hann Grána þinn út á bæi, spurði aðkomumaðurinn Austfirðinginn og Austfirðingurinn rak upp stór augu og spurði, hverjum ætlar þú að lána hann Grána minn? Þá varð hinn undrandi og mælti, skilur þú mig ekki? Nei, Austfirðingurinn skildi ekki. Þetta var um miðja 20. öld og nú er þetta orðalag komið aftur inn í málið en eftir öðrum leiðum. Orð af orði fer langa leið að þessari breytingu með
Fataskápar og það sem þeir hafa að geyma
Orðið fataskápur merkir ekki bara hirsla undir föt heldur er hægt að nota orðið yfir fötin sjálf sem geymd eru í skápnum. Farið er yfir merkingarsögu orðsins og samsvarandi orðs í ensku auk þess sem skoðuð eru ýmis safnheiti um fatnað og vefnaðarvöru og orðatiltæki sem þeim tengjast.
Frönsk tökuorð í íslensku
Hvaða orð í íslensku eru rakin til frönsku? Við skoðum frönsk áhrif á íslenskan orðaforða, með hliðsjón af greinum eftir Alexander Jóhannesson og Guðrúnu Kvaran, og endum á fróðleik um Bayeux-refilinn í Normandí.
Orð af orði um íþróttir
Íþróttir ber ekki oft á góma í Orði af orði. Þær koma þó rækilega við sögu í dag því við förum í krullu, fótbolta, ballskák, blak og hnit.
Orð ársins 2025 hjá Ríkisútvarpinu
Gjaldskylda fékk flest atkvæði í kosningu um orð ársins 2025. Það vakti athygli á nýliðnu ári þegar erlendir ferðamenn merktu myndir við þekkta ferðamannastaði með staðsetningunni Gjaldskylda. Draga mátti þá ályktun að þeir teldu að staðurinn héti það. Fjallað var um orðin tíu sem hægt var að kjósa um og rifjuð upp nokkur orð fyrri ára.
Orð ársins 2025 í Færeyjum og Danmörku
Fjallað er um orð ársins í Færeyjum og í Danmörku. Í Færeyjum valdi dómnefnd orð ársins 2025 úr þessum tíu orða lista: 6-7 (six-seven), fiksirúm, hekkuportur, linjuføring, Nossa-nuggets, preppa, reglulýdni, skíggjasunn, Suðuroyartunnil, vøruskott. Í Danmörku stóð valið um þessi: antisemitisme, drone, folkedrab, grøn trepart, hybridkrig, jernmarker, preppe, remigration, skyggeflåde, slavegjort, ånd
Eigðu góðan dag
Orð af orði skoðar kveðjur á þriðja sunnudegi í aðventu – einkum þær sem fela í sér óskir um að samferðafólk hafi það gott, njóti dagsins, nú eða jólanna.
Sarah Bernhardt og jólabaksturinn
Orð af orði bakar til jólanna og er að leggja lokahönd á sörurnar. Sörur heita reyndar Sarah Bernhardt eftir frægri franskri leikkonu sem fæddist 1844 og var gefið nafnið Henriette-Rosine Bernard.
Kerti og grýla
Við yljum okkur við kertaljós, skoðum íslenska orðið kerti; og orð yfir sama hlut í öðrum málum; og það leiðir okkur á slóðir úralskra mála og samanburðarmálfræði; og svo kemur Grýla gamla við sögu og nokkur misvel þekkt Grýlubörn.
Daglegt mál 13 – Hart í merkingunni hratt
Hvort tveggja telst rétt, að hlaupa hart og hlaupa hratt. Það fyrrnefnda, að hlaupa hart, átti þó ekki upp á pallborðið hjá Jóni Arnari, kennara á Sauðárkróki sem sendi bréf til útvarpsþáttarins Daglegs máls á áttunda áratugnum; og ekki heldur hjá áhyggjufullri, ónafngreindri konu sem skrifaði Vikunni á sjöunda áratugnum.
Nafnorð í fleiri en einu kyni
Við lærum strax í grunnskóla að nafnorð hafa fast kyn. Það þýðir að hvert nafnorð er bara til í einu málfræðikyni, kvenkyni, karlkyni eða hvorugkyni. Það er alla vega almenna reglan, en eins og með allar góðar málfræðireglur þá eru á henni undantekningar. Skoðuð eru nafnorð sem eru notuð í fleiri en einu málfræðikyni, til dæmis skurn, sem er til í öllum þremur kynjunum.
Bjargargata verður Kristínargata
Nýjasta götunafnið í Reykjavík, þegar þessi þáttur er gerður, er Kristínargata. Hún er á svokölluðu háskólasvæði, tengir Sturlugötu og Eggertsgötu, og hét upprunalega Bjargargata. Göturnar í kringum Háskóla Íslands eru allar kenndar við íslenska fræði- og vísindamenn. Lengi vel voru það allt karlar og lítið um að götur væru kenndar við konur í vísindum og fræðum. Fjallað er um nöfnin á götunum í k
Daglegt mál 12 – um þágufall á réttum og röngum stöðum
Eiríkur Hreinn Finnbogason lýsti beygingu ákvæðisorða með lýsingaorðum í miðstigi í Daglegu máli árið 1955. Hann setti fram málfræðireglu sem er á þá leið að ef beygjanlegt ákvæðisorð fer með miðstigi þá er það orð í þágufalli. Miðað við regluna á ekki að segja mikið stærri heldur miklu stærri og ekki lítið betri heldur litlu betri.
Hann talaði líka um þágufallssýki og taldi upp langan lista sag
Daglegt mál 11 – Fluðruveski og smollinkría
Íslenska er auðug af skammaryrðum um bæði konur og karla. Guðrún Kvaran gerði athugun á samheitum um konur árið 1985 og Margrét Jónsdóttir fjallaði um þau í útvarpsþættinum Daglegu máli. Nokkru seinna skrifaði Guðrún greinina Ambindrylla og puðrureddi – Um heiti karla og kvenna. Niðurstöðurnar eru meðal annars þessar: Skammaryrði sem vísa í léttúðugt líferni eru feiknarmörg um konur en þeim er var
Frá Sleipnisvegi til Skagabrautar
Fram undir miðja 20. öld höfðu flestar götur á Akranesi nafn sem sótt var í norræna goðafræði. Skagamenn voru ekki allir jafn ánægðir með þessi nöfn og vildu heldur að götuheitin yrðu dregin af nöfnum húsa í bænum og bæja og örnefna í nágrenninu. Um þetta var rætt og ritað í bæjarblaðinu Akranesi þar til bæjarstjórn ákvað að breyta nöfnunum. Líklega er það einsdæmi að nær öllum götunöfnum í heilum
Rebslagerbanen og Langefortov – um götuheiti í Reykjavík á 19. öld
Reykjavík var afar lítill bær um 1850. Þar voru helstu göturnar, Aðalstræti, Hafnarstræti, Austurstræti og Kirkjugarðsstræti. Hálfri öld áður hétu þessar örfáu götur dönskum nöfnum á borð við Hovedgaden, Rebslagerbanen og Langefortov. Undir lok aldarinnar hefur götunum fjölgað í 15, þær hafa allar fengið nöfn og húsin við þær verið númeruð. Rýnt er í götuheiti í Reykjavík á 19. öld.
Daglegt mál 10 um landlægan áhuga á málrækt
Fjallað er um áhuga landsmanna á íslenskri tungu og framsetningu málsins í miðlum RÚV. Tveir þættir af Daglegu máli eru dregnir upp úr kistunni. Mörður Árnason fjallar um málvöndun og málrækt í erindi frá 1984; og Böðvar Guðmundsson fer yfir ábendingar frá hlustendum í erindi frá 1981.
Daglegt mál 09 – Götunöfn í Grafarvogi
Fjallað er um götunöfnin í Grafarvogi í Reykjavík og höfund þeirra, Þórhall Vilmundarson. Mörður Árnason fjallar um götunöfnin í Grafarvogi og málfyrningu í Daglegu máli árið 1983.
Daglegt mál 08 – Eyrir, sem, að/af
Það er rangt að segja: Ég á ekki einn einasta aur. Rétt væri: Ég á ekki einn einasta eyri. Þetta sagði Grímur Helgason í útvarpsþættinum Daglegu máli árið 1956. Hann fjallar líka um sögnina lána; tilvísunarorðið sem; og forsetningarnar að og af. Guðrún og Anna skoða orðin eyrir og aur; og reglur um notkun að og af í ýmsum orðasamböndum með tilliti til erinda Gríms.
Daglegt mál 07 um fólk, gröft og fisk
Árni Böðvarsson ræddi í Daglegu máli í febrúar 1955 um eintöluorð eins og fólk, flokkur, fjöldi og þjóð sem hafa fleirtölumerkingu en taka með sér sagnir og ákvæðisorð í eintölu, til dæmis fjöldinn allur af fólki safnaðist saman en ekki söfnuðust saman. Hann ræddi líka um beygingu orðanna gröftur og fiskur og þar má segja að sé fiskur undir steini.
Daglegt mál 06 – sinn hvor, sinn hver og fleira
Baldur Jónsson hafði umsjón með Daglegu máli árið 1968. Hann fjallaði um orðin nót og aldinkjöt í einum þáttanna og spurði hlustendur um nafn á áhaldi sem hafði ekkert heiti.
Í öðrum þætti var umfjöllunarefnið kurteisi og orðalagið „njóttu vel“. Og í enn öðrum þætti var viðfangsefnið samnotkun fornafnanna sinn og hvor eða hver.
Daglegt mál 05 um beygingu nafna
Þér skuluð fara upp á næstu hæð og tala við hana Unnur, sagði afgreiðslumaður við Árna Böðvarsson, þegar hann var í einhverjum ónefndum erindagjörðum á skrifstofu í Reykjavík árið 1954. Þeir Eiríkur Hreinn Finnbogason fjalla um beygingar mannanafna í útvarpsþættinum Daglegu máli.
Daglegt mál 04 um áhrif frá ensku á íslensku og um kansellístíl
Helgi J. Halldórsson fjallaði um áhrif ensku á íslensku í Daglegu máli í apríl 1974. Hann ræddi líka um kansellístíl og minnti á mikilvægi þess að hafa málsgreinar stuttar og skýrar. Loks hugaði hann að merkingu og notkun sagnanna forða og krauma.
Daglegt mál 03 um forsetningar með staðanöfnum
Reglur um forsetningarnar í og á með heitum byggðra bóla voru til umfjöllunar hjá Árna Böðvarssyni í þættinum Daglegu máli árið 1954. Hann talar líka um að staðbundnar framburðarmállýskur beri að vernda eins og aðrar málvenjur heimamanna og orðið geislavirkni kemur við sögu.
Daglegt mál 02 um skröltmúsík og slankbelti
Grúskað í gömlu útvarpsefni sem geymt er í kistu Ríkisútvarpsins. Árni Böðvarsson velti fyrir sérhvort það ætti að búa til íslenskt heiti yfir tónlistarstefnuna jazz og hvað ætti að kalla slankbelti sem fólk, einkum konur, gengu í til að virðast spengilegri, í þættinum Daglegu máli árið 1954.
Daglegt mál 01
Hlustendum hefur frá upphafi útvarps verið umhugað um að vandað sé til verka í Ríkisútvarpinu. Úr hvaða jarðvegi sprettur það? Hvernig hefur verið fjallað um íslenskt mál í útvarpinu í tímans rás? Við leitum svara við þessum spurningum og fleirum og stöldrum sérstaklega við þáttinn Daglegt mál sem var á dagskrá áratugum saman.
Lestir
Við lentum í orðabóka-öngstæti þegar við reyndum að draga upp skýra mynd af orðinu lest í ólíkum merkingum. Við flettum upp í tveimur ólíkum orðabókum, til dæmis orðunum járnbrautarlest, barnalest, farmur, byrði, yfirlest og byrðingur.
Bílar
Við bregðum okkur í ökuferð og skoðum orðin bifreið, sjálfhreyfivagn, mótorvagn og bíll, að ógleymdu orðinu sjálfrennireið. Auk þess koma við sögu bifhjól og hjólhestar.
Safnheiti um dýr
Sveimur, svarmur, ger og þing eru dæmi um safnheiti um dýr í íslensku. Hrafnahópur kallast á ensku unkindness sem mætti kannski kalla óvinsemd, og krákuhópur kallast murder eða morð. Uppruni þessara undarlegu safnheita og fjölmargra annarra er talinn vel þekktur.
Klukkan er komin
Það er ekki mjög gamalt í íslensku máli að tala um hvað klukkan er. Til athugunar er grein um hvernig við tölum um klukkuna eftir Katrínu Axelsdóttur og orðatiltæki þar sem tölur koma við sögu.
Orð af orði
Grænlenska er alls óskyld öðrum tungumálum sem töluð eru í Evrópu. Hún tilheyrir fylkingu tungumála sem Inúítar í Austur-Síberíu, Alaska, Norður-Kanada og á Grænlandi tala. Hún er opinbert mál á Grænlandi en hver er staða hennar í samfélaginu?
Orð af orði
Oddný Guðmundsdóttir var einn síðasti farkennarinn á Íslandi. Hún lét sér mjög annt um íslensku og skrifaði pistla um íslenskt mál í Tímann á árunum í kringum 1980.
Orð af orði
Gömul nýyrðastefna er til skoðunar í þættinum og rýnt í fyrirlestur Björns Bjarnasonar frá Viðfirði um nýyrði sem fluttur var á samkomu Verkfræðingafélags Íslands árið 1918.
Orð af orði
Orði af orði eltir veðrið í þessum þætti og skoðar alls konar orð um vont veður, illviðri og jafnvel aftakaveður.
Orð af orði
Nornahár komst í fréttirnar síðsumars 2024 þegar það safnaðist fyrir á trampólínum og í sundlauginni í Reykjanesbæ. Þorvaldur Þórðarson eldfjallafræðingur fræðir hlustendur um fyrirbærið nornahár og fleiri spennandi jarðfræðiorð.
Orð af orði
Þjóðarmorð er markviss útrýming þjóðar, vísvitandi morð á fólki, sem tilheyrir ákveðinni þjóð eða þjóðarbroti, aðhyllist tiltekin trúarbrögð eða er af ákveðnum uppruna.
Orð af orði fjallar um merkingu orðsins þjóðarmorð og notkun þess í tímans rás.
Orð af orði
Orð ársins 2024 er hraunkælingarstjóri, starfsheiti sem varð til í tíðum eldgosum á Reykjanesskaga á árinu.
Lagsmaður og fleiri ávarpsorð
Lagsmaður, gæska, vinur, félagi, elskan. Þessi orð og fleiri eru ávarpsorð sem fólk notar í samskiptum sín á milli. Þar býr margt að baki og skoðun fólks á þeim breytist hratt.
White Christmas á ýmsum tungumálum
Bing Crosby söng sig inn í hjörtu heimsins með laginu White Christmas, eftir Irving Berlin, sem varð eitt vinsælasta jólalag allra tíma. Textinn hefur verið endursaminn á fjölda annarra tungumála og íslenska er þar engin undantekning. Fleiri en ein útgáfa er til af því á íslensku. Í þættinum eru leiknar ýmsar útgáfur af laginu White Christmas og á margvíslegum tungumálum.
Skammel, servantar og púff
Bæjarfógetinn í Reykjavík hafði í nægu að snúast við að selja eigur skuldara á uppboði á árunum í kringum aldamótin 1900. Uppboðin voru auglýst í blöðum og þar voru gjarnan taldir upp helstu munir úr innbúum sem þar yrðu seldir svo sem sófar og kommóður, skatthol og skammel, servantar og púff. Fjallað var um ýmis húsgagnaheiti og grennslast fyrir um uppruna þeirra.
Hrafnkötlumálið
Árið 1941 geisaði heimsstyrjöld en Íslendingar fóru í stafsetningarstyrjöld, eina af mörgum. Fyrsti dómurinn sem kveðinn var upp um að íslensk lög gengju gegn stjórnarskrá voru í máli sem snerist um stafsetningu. Í þættinum er Hrafnkötlumálið rifjað upp, þegar Íslendingar voru í stafsetningarstríði á síðum blaðanna, á Alþingi og fyrir dómstólum, á tímum seinni heimsstyrjaldarinnar.
Afnám z
Reglur um notkun bókstafsins z voru afnumdar úr íslenskum stafsetningarreglum með auglýsingu 4. september 1973. Þetta var hitamál og fjölmiðlar gerðu sér mikinn mat úr því. Í þættinum eru rifjaðar upp umræður í aðdraganda afnáms zetu, einkum grein í Vísi 12. maí 1973 með fyrirsögninni: Verður zetunni fórnað? ? Íslenzk stafsetning tekin til endurskoðunar; og umfjöllun í Vikunni í júlí sama ár með f
Njálu-handrit
Haraldur Bernharðsson málfræðingur hefur borið saman Njálu-handrit frá ólíkum tímum, gömul handrit að sögunni frá því um og upp úr 1300 annars vegar; og frá 17. og 18. öld hins vegar, og skoðað valin málfarsatriði. Í þættinum er rætt við Harald um hvernig samanburðurinn leiðir í ljós að texta Njálu var miðlað á lifandi máli þess sem skrifaði upp textann á seinni öldum, eftir gömlum handritum.
z og frændsemisorð
Ýmislegt markvert gerðist árið 1973. Vestmannaeyjagosið hófst í janúar og stóð í sex mánuði; Nixon og Pompidou hittust á Kjarvalsstöðum; þorskastríðið stóð sem hæst; Picasso lést; Ólafur Stefánsson handboltamaður fæddist; og 1973 er árið sem zeta var felld brott úr íslenska stafrófinu. Fjallað er um sögu zetu en þátturinn hefst á umfjöllun um tilbrigði í beygingu frændsemisorðanna móðir, faðir, br
Rætt var við Finn Friðriksson, félagsmálfræðing og dósent við Háskólann á Akureyri, um málbreytingar og stöðugleika íslenskrar tungu.
Rödd úr fjarlægri fortíð hljómar í Orði af orði. Runólfur Runólfsson fæddist í Meðallandi í Skaftafellssýslu 1849 og árið 1949 var tekið útvarpsviðtal við hann í tilefni af hundrað ára afmælinu hans. Tæpum 70 árum síðar er spilað brot úr viðtalinu í þættinum Orð af orði. Kista RÚV geymir fjársjóði á borð við þetta gamla viðtal. Hreinn Valdimarsson tæknimaður segir frá frá hreinsun á gömulum upptök
