Moldvarpið
Hlaðvarp um íslenska fornleifafræði. Fornleifafræðingarnir Arthur Knut Farestveit og Snædís Sunna Thorlacius fjalla vítt og breitt um íslenskar fornleifar, minjar og menningarsögu. Í hverjum þætti er ákveðið viðfangsefni tekið fyrir og sett í samhengi við samtímann, bæði fornleifanna og fornleifafræðinganna.
Episodes
21. Lög og regla II
Í þessum seinni hluta umfjöllunar okkar um minjar réttarkerfisins skoðum við nokkur dæmi um afleiðingar dóms og laga í fornleifum. Hvað skilur útilegumannahelli frá öðrum hellum? Hvað voru margir teknir af lífi á Íslandi og fyrir hvað? Og hvað í andskotanum var Erfðahyllingin?
Arthur segir frá sniðugum útlaga í Eldvörpum og Snædís fjallar um 18. aldar morðmál sem tengist bæði Árbæjarsafni og Kópav
20. Lög og regla I
Hvers vegna eru lög og regla? Þessi fyrri hluti umfjöllunar okkar um minjar réttarkerfisins fjallar um þing og þingminjar. Við lærðum flest í grunnskóla að örfáir karlar úr efri stétt hittust á þingum til að semja lög og fella dóma sem síðan rötuðu á skinnhandrit sem mörg eru enn varðveitt í dag. En fyrir utan handritin, hvaða minjar skilja þessir fundir eftir sig? Hvað er dómhringur? Og hvar í ós
19. Klaustur á Íslandi II
Í þessum seinni hluta umfjöllunar okkar um klaustur á Íslandi kíkjum við austur í Fljótsdal og förum yfir rannsóknina á Skriðuklaustri sem er eina klaustrið sem grafið hefur verið upp og rannsakað í heild sinni. Hvað fannst í rústum klaustursins? Hvað segja fornleifarnar okkur um starfsemi klaustra á Íslandi? Hvað fannst í klausturgarðinum sem kom öllum á óvart?
Snædís fjallar um fornar lækningar
18. Klaustur á Íslandi I
“Ora et labora” er mottó þessa fyrri hluta okkar um klaustur á Íslandi og helstu rannsóknir á þeim. Klausturtími Íslands var frá 1030 – 1554 (anno domini) eða heil 524 ár og því af nógu að taka! Hvað er klaustur og hvað fer þar fram? Voru klaustur á Íslandi frábrugðin öðrum klaustrum? Hvernig tengjast rómverskir flísaleggjarar íslensku messuhaldi? Og hvað í ósköpunum eru tveir hlutar fjórðungs smj
17. Bergþórshvoll II
Í þessum seinni hluta höldum við áfram þar sem frá var horfið um fornleifarannsóknir á Bergþórshvoli og á Njáluslóðum.
Hvað fann Kristján Eldjárn á Bergþórshvoli? Hvernig líta brunarústir út eftir 1000 ár? Svífur andi Hallgerðar langbrókar yfir Sæbrautinni? Mjaltakollur og fjósaskófla Njáls og Bergþóru. Gunnar á Hlíðarenda, Hjörtur bróðir hans og flottasti servíettuhringur Íslandssögunnar. Eru
16. Bergþórshvoll I
Við tökum af skarið í þessum þætti! Í þessum fyrri hluta umfjöllunar okkar um fornleifarannsóknir á Bergþórshvoli förum við um víðan völl. Stóra spurningin er: hafa fundist vísindalegar sannanir sem styðja frásögn Brennu-Njáls sögu og ef svo, hverjar?
Arfasátan alræmda og ummerki hennar. Hringadróttinshornið auðvitað á sínum stað. Rúnaprik með galdri og fornrómverskt meme koma við sögu. Langir s
15. Kristnitakan II
Við höldum áfram umfjöllun okkar um upphaf kristni í landinu og ræðum um nokkrar af elstu kirkjum og kirkjugörðum sem fundist hafa á Íslandi. Ræðum einnig um gripi sem benda til mögulegrar blöndunar á kristnum og heiðnum sið og reynum svo að draga þetta allt saman í lokin. Hver eru tengsl guðshúsa við smiðjur? Hversu hröð var kristnitakan? Hvað geta elstu kirkjugarðarnir sagt okkur um samfélag mið
14. Kristnitakan I
Við færum okkur úr heiðnum sið yfir í kristinn. Þorgeir ljósvetningagoði lagðist undir feld á Alþingi árið 1000 en þegar hann kom undan honum var Ísland orðin kristin þjóð. Var atburðarás kristnitökunnar virkilega svona einföld eða var eitthvað meira og flóknara í gangi? Geta fornleifar varpað ljósi á kristnitökuna? Hverjar eru elstu kirkjur landsins sem fornleifafræðingar hafa fundið? Eru til kir
13. Hof og heiðinn átrúnaður III
Í þriðja hluta umfjöllunar okkar um hof og heiðinn átrúnað fjöllum við um einn mest rannsakaða fornleifastað Íslands, Hofstaði í Mývatnssveit. Var þar ósköp venjulegt heimilishald á 10. öld eða fóru þar fram blót og fórnarathafnir? Nautshöfuðkúpur, kúluskítur og eggjaskurnir. Voru Mývetningar til forna frumkvöðlar í vistvænni sjálfbærni? Hvernig skarast heiðinn og kristinn siður á Hofstöðum og af
12. Hof og heiðinn átrúnaður II
Í öðrum hluta umfjöllunar okkar um hof og heiðinn átrúnað skoðum við tvo staði sem mögulega tengjast heiðnum trúarathöfnum. Hvaða dularfullu atburðir áttu sér stað inni í Surtshelli? Var hlið milli tveggja heima á Höfn í Hornafirði? Lögreglan notar hunda til að þefa upp fíkniefni, en hvað með fornleifar? Arthur mætir aftur með Hringadróttinshornið, Snædís elskar að tala um hella. Hvernig kemur Hal
11. Hof og heiðinn átrúnaður I
Fyrsti hluti af þremur um hof, heiðinn sið og þær fornleifar sem tengja má við trú og hugarheim fólks fyrir tíma kristni.
Í þessum hluta einbeitum við okkur mest að rituðum heimildum um hofbyggingar og lýsingar á þeim athöfnum sem sagðar eru hafa gerst í og við hofin. En í lok þáttar fjöllum við um Rútshelli sem sagður var vera Óðinshof og “rannsókn” á honum.
Hvað er hof? Voru þau til á Ísland
10. Leitin að Pöpunum II
Seinni hluti af umfjöllun okkar um Papana, víðförlu írsku einsetumunkana sem ferðuðust um Atlantshafið. Hverjar eru bestu vísbendingar sem fornleifafræðingar hafa fundið um Papa á Íslandi?
Hvar er betra að leita Papa en einmitt í Papey? Arthur talar um áratuga langa rannsókn í Papey. Voru Papar í Færeyjum? Snædís kynnti sér kindaspörð úr vatnaseti í Færeyjum til að varpa ljósi á málið. Brjóst (
9. Leitin að Pöpunum I
Fyrri hluti af umfjöllun okkar um Papana, víðförlu írsku einsetumunkana sem ferðuðust um Atlantshafið. Íslendingabók og önnur forn rit staðhæfa að Papar hafi verið á Íslandi þegar norræna landnema rak á fjörur, en eru til fornleifafræðilegar sannanir fyrir veru þeirra á Íslandi? Og ef svo, hverjar? Hvar hafa fornleifafræðingar leitað þá uppi? Er hægt að treysta á ritheimildirnar eða er maðkur í my
8. Steinkista Páls biskups: Demba, djásn og dýrlingar
Steinkista Páls Jónssonar Skálholtsbiskups (d. 1211) var talin goðsögn eða með öllu týnd þar til hún fannst óvænt við fornleifarannsókn í Skálholti 1954.
Hver var Páll biskup? Af hverju var hrúga af brenndum beinum í kistunni? Af hverju að grafa sig í 730 kg steinhnullungi? Hvernig týnist eða gleymist slík gröf? Snædís reynir að reikna út hvað bygging grafhýsis kostaði á 13. öld. Arthur verður a
7. Grænland og Ameríka II: Heppni og harmleikur
Í sjöunda þætti Moldvarpsins fjöllum við um Ingstad hjónin, hvernig þau fundu húsarústir norrænna landnema í L'Anse aux Meadows, Kanada og hvað fornleifarnar segja okkur um þetta ævintýranlega tímabil í mannkynssögunni. En af hverju gáfust víkingarnir upp á Ameríska draumnum?
Aftur til Grænlands. Hvað ef að heill fataskápur af kjólum og höttum væri settur í frystikistu í 600 ár? Hvað með heilan b
6. Grænland og Ameríka I: Lögbrot og landafundir
Ef Ísland er ísskápur þá er Grænland frystikista. Var nóg fyrir Eirík rauða að gefa landinu aðlaðandi nafn til þess að fólk næmi land þar eða býr eitthvað meira að baki? Var annað fólk þar fyrir? Hafa fornleifafræðingar í alvöru bæði grafið upp bæ Eiríks á Íslandi OG Grænlandi? Hvað hefur verslun fílabeina í Afríku með Grænland að gera? Hvar var Vínland, hverjir voru svokallaðir "skrælingjar" og h
5. Landnám Reykjavíkur II: Víkingaþorpið í Kvosinni
Seinni hluti umfjöllunar okkar um landnámið í Reykjavík. Hvað fannst á Lækjargötu árið 2015 öllum að óvörum? Var kornrækt í Reykjavík á víkingaöld? Hvað varð um fyrstu íbúana og af hverju finnast þeir ekki?
Rúnaristur, rostungar og rómverskir peningar. Snædís fræðir okkur um helsta óvin Arthurs frjókornin *hnerr*, og hvað þau segja okkur um umhverfi Reykjavíkur á landnámsöld.
Þáttagerðin er styr
4. Landnám Reykjavíkur I: Skáli Ingólfs fundinn?
Margir fornleifauppgreftir hafa farið fram í miðbæ Reykjavíkur á síðustu áratugum og þar er sífellt meira að koma í ljós um landnám svæðisins.
Af hverju myndi Ingólfur velja Reykjavík af öllum stöðum? Hvernig fór landnámið fram? Hvað hafa margir skálar fundist í Kvosinni? Hvar er hægt að sjá elsta mannvirki á Íslandi? Öndvegissúlurnar, kolefnisaldursgreiningar, lattelepjandi landnámsmenn og mar
3. Heiðnar grafir á Íslandi II: Mannabein og munir
Seinni hluti umfjöllunar okkar um heiðnar grafir á Íslandi (kuml) og hvað við getum lært af þeim um fyrstu kynslóðir fólks á Íslandi.
Af hverju var fólk grafið með hluti og dýr? Hvað geta mannabein sagt okkur um einstaklinginn og samfélagið? Af hverju fannst Arthuri hola undir rafmagnsstaur svona grunsamleg? Hvað fann Snædís undir steini á Seyðisfirði?
Þáttagerðin er styrkt af Fornminjasjóði
2. Heiðnar grafir á Íslandi I: Á árabát til Ásgarðs
Fyrri hluti umfjöllunar okkar um heiðnar grafir á Íslandi og hvað við getum lært af þeim um fyrstu kynslóðir fólks á Íslandi.
Hvað eru kuml? Hvernig finnast þau?
Hvað segja Íslendingasögurnar um greftrun á víkingaöld? Af hverju að láta grafa sig í bát?
Þáttagerðin er styrkt af Fornminjasjóði
1. Þjórsárdalur: Pompeii Íslands?
Seiðandi máttur Þjórsárdals hefur laðað að sér fornleifafræðinga í meira en öld. Hvers vegna? Hvað er að finna þar? Á Þjórsárdalur eitthvað skylt við Pompeii?
Fyrsti þáttur Moldvarpsins fjallar um norrænan leiðangur fornleifafræðinga í Þjórsárdal árið 1939. Aðdragandinn, uppgröfturinn, fornleifafræðingarnir, niðurstöðurnar, dramað og stríðið.
Þáttagerðin er styrkt af Fornminjasjóði
0. Kynningarþáttur
Kynningarþáttur Moldvarpsins þar sem Arthur og Snædís kynna sig og fagið, fara yfir algengar spurningar, mýtur varðandi fornleifafræði og við hverju hlustendur mega búast í komandi þáttum.
Þáttagerðin er styrkt af Fornminjasjóði
